Wybitny przykład nowoczesnej architektury sakralnej okresu międzywojennego na Górnym Śląsku

 

Kościół św. Józefa w Zabrzu – jest najznamienitszym przykładem nowoczesnej architektury sakralnej okresu międzywojennego na Górnym Śląsku. Wybudowanie Nowego kościoła w południowej części Zabrza, a następnie utworzenie parafii św. Józefa, było uwarunkowane plebiscytem po I wojnie światowej, podziałem Górnego Śląska i wynikającym z tego przemieszczania się ludności. Dla ludności niemieckiej przebywającej tu z obszarów polskich na południowych terenach przedmieścia Zabrze poczęto budować w latach dwudziestych dzielnicę mieszkaniową zwaną ,,Gagfa”. Na potrzeby tej rosnącej liczebnie społeczności postanowiona w 1930r. wznieść nowy kościół i erygować nową parafę. Projektantem kościoła został Dominikus Böhm, od 1926 roku związany z kolońską ,,Werkschule” jako kierownik działu sztuki kościelnej. Został powołany na to stanowisko przez burmistrza Kolonii Konrada Adenauera. Böhm dał się już wtedy poznać jako przełomowy twórca nowoczesnej architektury kościelnej, zrywającej z dziedzictwem historycyzmu, wspartej doświadczeniem ekspresjonizmu wraz z nowymi konceptami liturgicznej odnowy. W samym Zabrzu Böhm działał jako twórca zespołu gmachów przy placu Kamilianów: szkoły zawodowej, klasztoru kamiliańskiego, banku i kasy oszczędności, domu starców. Zaprojektował również kościół dla Gliwic, który nie został jednak zrealizowany, oraz szkicowych projektów monumentów na Górze św. Anny.

Budowa kościoła trwała bardzo krótko – 31 sierpnia 1930 roku położono kamień węgielny a już 12 grudnia 1931roku odbyło się poświęcenie gotowego gmachu. Został uznany powszechnie za wysokiej klasy zabytek , ze względu na swoją ciekawą , bogatą symbolikę i niespotykaną gdzie indziej architekturę. Kościół od strony północnej, znajduje się w ciągu zabudowy ulicznej obecnej ulicy Roosevelta, tworząc jednocześnie zamknięcie osi perspektyw kilometrowej ulicy Damrota. Architekturę kościoła można najlepiej podziwiać od strony dawnej ulicy Farnej ,,Pfarrstrasse”, która zmierza od rodzimej świątyni św. Andrzeja do nowoczesnego kościoła. Bryła kościoła jest lapidarnie zwarta. Dach, przykrywający konstrukcję jest prawie płaski, dlatego mało widoczny. Bezkierunkowa płaszczyzna ścian ogarnia w jedną całość korpus i niewyodrębnione prezbiterium, co tworzy jednolicie zwartą bryłę i stanowi istotny element wyrazu. Ma to swoje uzasadnienie ideowe i symboliczne. Budowla została wykonana w całości z cegły co potęguje surowość architektury. Stopień wypalenia jej jest zróżnicowany – od niedopałki, poprzez wiśniówkę do czarnej zendrówki. Zabieg ten został celowo użyty aby pokazać sytuację Kościoła, składającą się z dobrych i złych ludzi, świętych i grzesznych.

 

Plan kościoła został zbudowany na planie łuku, nawiązując w ten sposób do starożytnych budowli rzymskich oraz świątyń wczesnochrześcijańskich. Przód kościoła prezentuje potrójny rząd arkad, który stanowi podstawowy motyw dla całej architektury budowli i będzie widoczny również w otworach wieży, wewnętrznym obejściu i oknach świątyni. Arkady rozpostarte są pomiędzy wieżycami, płasko zakończonymi , co przywodzi na myśl wygląd starożytnego akweduktu. Kojarzy się to z dostarczaniem miastom życiodajnej wody. Całość fasad prezentuje monumentalizm, ukazujący symbolikę ,,źródła życia”. Wnętrze do świątyni znajduje się w dziedzińcu utworzonym pomiędzy fasadami arkad, a bocznymi kaplicami. Dziedziniec ten nosi nazwę ,,Rajskiego Placu”. Symbolizuje przejście od profanum do sacrum, pozwala wiernym na chwilę spokoju przed wejściem do kościoła., oddziela od codziennego zgiełku ulic. Atrium, to również nawiązanie do czasów wczesnochrześcijańskich. Wtedy jednak na środku dziedzińca znajdowała się studnia – ,,canta rus” dostarczając wodę do obmywań. Natomiast atrium w kościele św. Józefa jest to krzyż stojący w centralnym punkcie, który jest symbolem nadziei na zbawienie, znak męczeństwa i chrześcijaństwa. Kościół łączy się z dziedzińcem poprzez szklaną ścianę stanowiącą jednocześnie powiększenie przestrzeni świątyni. Przechodzień doskonale widzi , co dzieje się w środku, mogąc w ten sposób tworzyć jedność z wiernymi w kościele.

 

Wygląd zewnętrzny kościoła św. Józefa nawiązuje do architektury przemysłowej, charakterystycznej dla regionu Górnego Śląska. Tylko krzyż znajdujący się na wieży (40 m), odsłania sakralny charakter budynku. Rzut kościoła nawiązuje do układu tradycyjnych Bazylik wczesnochrześcijańskich.

WNĘTRZE ŚWIĄTYNI

Wnętrze kościoła jest najistotniejszym elementem ekspresji. Zarówno w wymiarze formalnym, jak i programowych treści symbolicznych.

Wnętrze kościoła jest trójnawową halą przykrytą płaskim drewnianym stropem z kasetonami. Wąskie nawy boczne zostały pokazane poprzez niskie przejścia, z głęboko wysuniętymi ścianami oddzielającymi przęsłami, które tworzą z naw bocznych rząd kaplic. Całość kościoła została oparta na pastelowych tonacjach czerwieni oraz brązu. Na myśl nasuwa się prostota, która doskonale sprzyja na skoncentrowaniu się życia duchowego. W wnętrzu jednoczą się dwie pozornie sprzeczne tendencje – osiowość i dośrodkowość. Wyrazem osiowości jest tzw. Wegkirche, czyli ,,Kościół w drodze”. Projekt kościoła nawiązuje do tej koncepcji, a wnętrze przedstawia symboliczne unaocznienie drogi chrześcijańskiego życia, będącej drogą do wiecznego zbawienia. Dośrodkowość natomiast ukazana jest poprzez wpadające światło przez boczne witraże, skupiające się na centralnym punkcie –ołtarzu.

 Nawa główna wraz z prezbiterium poprzedzona jest 12 kamiennymi stopniami. 12 nie jest przypadkową liczbą, lecz ma znaczenie symboliczne. Nawiązuje do 12 pokoleń izraelskich oraz do 12 apostołów. Widoczna jest również w witrażu symbolizującym Eucharystię – 12 snopów kłosów pszenicy. Można również dostrzec w świątyni 12 lamp nad rzędami ławek oraz 12 łuków nad wejściem do świątyni.Elementem spajającym całość budowli jest kasetonowy strop. Przebiega on w jednym ciągu nad korpusem i prezbiterium, załamuje się jedynie nad ołtarzem, gdzie rzędy kasetonów zataczają zamykające półkole. Umieszczono tam symboliczne oko Bożej Opatrzności.

Dominikus Böhm zamierzał zespolić elementy materii architektonicznej i światła podług reguł ekspresjonistycznego Gesamtkunstwerk. Wszystkie okna miały otrzymać witraże, nasycając efektami luministycznymi i kolorystycznymi. Do wykonania tej fazy Böhm przystąpił 10 lat później, jednak wojna uniemożliwiła zrealizowanie koncepcji. Dopiero mianowany w 1941 r. proboszcz ks. Jan Dolla podjął się współpracy z Böhmem, aby wyposażyć kościół w witraże. Dzięki dokumentom, które się zachowały, ks. Dolla przedstawiony jest jako miłośnik sztuki i cenzor, inspirator i twórca treści ikonograficznych oraz teologicznych. Założeniem Böhma było wprowadzenie do wnętrza witraży, które naprzemiennie miały kontrastować odcieniami intensywnej zieleni oraz czerwieni . Witraże znajdujące się bliżej prezbiterium miały stopniowo się rozjaśniać, aby skupić się na centralnym witrażu żarzącym się czerwienią, zielenią oraz złotem. Odbiciem głównego witrażu, miał być całkowicie przeciwstawna rozeta północna, w srebrzysto- seledynowej chłodnej tonacji. Jednakże, projekt ten miał zostać dokończony, pozostały jedynie fragmenty które nie zrealizowały wcześniejszych założeń.

Na zachodniej ścianie budynku miały powstać witraże zawierające tematy siedmiu sakramentów. Spośród nich został zrealizowany tylko jeden temat, poświęcony Eucharystii. W całości został on zaprojektowany i zrealizowany przez prof. Dominikusa Böhma do 1943r. Z dominujących odcieni, ciemnego niebiesko –zielonego tła przedstawione są trzy sceny (od dołu) – pierwsza ,,Ofiara Abrahama”, następnie ,,Ostatnia Wieczerza” oraz ,,Masza Święta”. Kolejność scen przedstawia ewolucję ofiary jaką człowiek składał Bogu. Całość otaczają ornamentalne motywy mistycznego Baranka oraz winne grona i wiązanki kłosów pszenicy (znów została zastosowana symbolika 12 cyfr).

 

Drugim witrażem zaprojektowanym przez Dominkusa Böhma jest rozeta w fasadzie północnego korpusu, utworzona z czterech abstrakcyjnych kręgów, wypełnionych promienistą dekoracją geometryczną w kolorach srebrzysto – seledynowych. Zewnętrzny okrąg witraża wzbogacony został w motyw krzyża wpisanego w koło oraz bordiurę, wypełnioną stylizowanymi kwadratami z powtarzającymi się elementami w kolorze czerwonym. Rozeta jest utrzymywana w zieleni egipskiej. Od najciemniejszych barw w środku rozety, po stopniowo rozjaśniające się odcienie. Na przełomie 1939/1940r. Zainstalowano przed rozetą organy, stanowiące dla niej dodatkową ozdobę. Witraż wschodniego okna prezbiterium został poświęcony tematyce Świętej Rodziny. Wykonał go w 1957r. inż. Arch. Tomasz Cyber z Głogówka, lecz projekt należy do prof. Böhma.

Witraż Świętej Rodziny przedstawia trzy sceny z życia Świętej Rodziny – w następującej kolejności od dołu- pierwsze narodzenie Jezusa w Betlejem, opisane w Ewangeliach św. Łukasza i Mateusza, św. Józef troskliwie podtrzymuje zieloną opończą osłaniając Maryję, która piastuje na swym łonie dziecię Jezus. Druga scena ukazuje ucieczkę do Egiptu przed prześladowaniami Heroda; Św. Józef prowadzi osiołka na którym siedzi Maryja z Dzieciątkiem. W ostatniej, trzeciej scenie, pokazane jest odnalezienie Jezusa w świątyni; 12 letni Jezus naucza zdumionych nauczycieli żydowskich, z boku stoją uradowani, z odnalezienia syna, rodzice. Całość zostałą otoczona barwną ornamentyką z kwiatów i liści wpisanych w koło i kwadraty. Kolorystycznie witraż zawiera silne kontrasty: sceny figuralne zostały umieszczone na jarzącym się purpurowo – cynobrowym tle w otoczeniu błękitno – seledynowej bordiury.

We wschodniej ścianie, pod sufitem, dochodząc prawie do okapu dachu, umieszczono rząd sześciu niewielkich okien – okulusów – w kształcie koła. Pierwszy witraż znajdujący się praktycznie w wieży kościoła nawiązuje do tematyki rozety na chórze. Kolejne trzy przedstawiają trzy cnoty boskie- wiarę, nadzieję i miłość. W piątym witrażu wykonanym w 2000r. upamiętnione zostało logo Roku Świętego 2000. Witraż ostatni, szósty, nawiązuje barwą do pierwszego witraża z wieży kościoła.

Kolejnym przykładem witraży, są umieszczone w dolnym kościele w krypcie. Zostało umieszczonych tam 10 okien zakończonych łukiem – każda o powierzchni 2,10 m2. Przechodzi przez nie Delikatnie światło, oświetlając od dołu arkady prezbiterium. Witraże te przedstawia 10 przykazań Bożych. I – przedstawia symbol Trójcy Przenajświętszej – trójkąt z wpisanym w nim okiem Opatrzności Bożej i rozchodzącymi się promieniami światłą. II – symbol I.H.S. z małym krzyżem. III – Siedem płonących świec to symbol siedmiu dni tygodnia. IV – ręce dziecka z wdzięcznością podtrzymujące spracowaną rodzicielską dłoń. V- zielony krzew z owocami winnej latorośli, jako bujnie rozwijające się życie. VI- Lilia, zagrożona niebezpieczeństwem pożądliwego węza. VII – piękne ludzkie usta, które wyrzucają z siebie jad zła. IX – dwie małżeńskie dłonie z obrączkami ślubnymi, zagrożone przez trzecią osobę. X – złoty kamień, otoczony pożądliwym wężem jako symbol Dora doczesnego.

CHÓR I ORGANY

Wnętrze świątyni łączy się z emporą chóru prostymi, na kształt finezyjnej wstęgi ułożonymi schodami z białą balustradą. Znajdują się tam organy, które zostały zainstalowane na przełomie 1939 /1940 r. jako dwuczęściowe:duże na chórze głównego kościoła z26 głosami, oraz mniejsze w krypcie z 9 głosami. Obydwie części organów otrzymywały własną klawiaturę : dla dużych organów z trzema manuałami, mniejsze z dwoma. Pozytywna opinia organisty Katedry w Oassau w Bawarii, na temat jakości organów, została wystawiona w języku niemieckim 15 maja 1940r, czytamy w niej m.in. : ,,Obudowa organów tworzy szlachetną ozdobę dla wnętrza kościoła i odpowiada w tym samym stopniu zarówno muzykalnym, jak i estetycznym oczekiwaniom. Zarówno budowniczy organów, jak i ksiądz proboszcz wznieśli w trudnym czasie nie tylko trwały, brzmiący pomnik, ale poprzez pośrednictwo tego instrumentu umożliwili także przekazanie świętego kunsztu dźwięków tysiącom uczestników nabożeństw. Niech te nowe organy grają i brzmią Bogu na chwałę, a wiernym ku zbudowaniu”. 

CHRZCIELNICA

Chrzest jest sakramentem świętym, który jest początkiem drogi każdego chrześcijanina. Dlatego wchodząc do wnętrza świątyni, w dolnej części wieży umieszczone zostało baptysterium. Ma to na celu wskazanie kierunku w głąb świątyni, w stronę tabernakulum. Każdy wierzącym powinien zabiegać o pogłębienie swojej wiary. Ozdobione zostało dużą, monumentalną chrzcielnicą wykonaną z białego kararyjskiego marmuru. Jej czasza o średnicy 121 cm i obwodzie 380 cm została podparta marmurowymi słupami o wysokości 38cm. Aktualnie nie korzysta się już raczej z tej chrzcielnicy, po reformie liturgicznej II Soboru Watykańskiego.

AMBONA

Chrześcijanin pogłębiając swoją wiedzę, powinien słuchać słowa Bożego głoszonego przez księży i duchownych. Miejscem stworzonym do publicznych kazań i katechez jest ambona. Ambona w kościele św. Józefa znajduje się przed balaskami, przy pierwszym filarze wschodniej ściany. Została ona również zaprojektowana przez prof. Dominikusa Böhma, który założył jej czarno- złoty koloryt. Aby wzmocnić akustykę ( w czasach kiedy nie było jeszcze mikrofonów) zamontowano przesuwną tylną ścianę, która mogła być zamykana.

BOCZNE OŁTARZE ORAZ FIGURY

Z zapisu 1 czerwca 1930r. wynika, że Dominkus Böhm na specjalne życzenie ks. Kardynała Adolfa Bertrama, uwzględnił umieszczenie bocznych ołtarzy. Była to prośba wiernych do utworzenia osobnych miejsc na prywatną, osobistą modlitwę. Surowość architektury została ożywiona poprzez znajdujące się w bocznych kaplicach wotywne ołtarze, obrazy i figury poświęcone Matce Boskiej Częstochowskiej, Najświętszemu Sercu Jezusa, Objawieniom Fatimskim, Jezusowi Miłosiernemu oraz świętym : Maksymilianowi Marii Kolbemu i Judzie Tadeuszowi, Antoniemu, Franciszkowi , Józefowi. Ołtarz Św. Franciszka i Matki Boskiej Częstochowskiej, znajdujące się po zachodniej stronie kościoła, zostały wykonane z ściennych mozaiek.

 

Anna

Zapraszamy do Polubienia Nas na Facebooku : 
https://www.facebook.com/pages/Architekt-na-obcasach/505853026165518
:)  

Źródła: Historia kościoła i parafii św. Józefa w Zabrzu; Ks. Paweł Pyrchała, Kościół św. Józefa w Zabrzu Dominikusa Böhma na tle krajobrazu artystycznego Górnego Śląska; Ewa Chojecka, Zdjęcia własnego autorstwa

Ten wpis został opublikowany w kategorii Architektura i oznaczony tagami , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

3 odpowiedzi na „Wybitny przykład nowoczesnej architektury sakralnej okresu międzywojennego na Górnym Śląsku

  1. maciej pisze:

    a historię uszkodzonego narożnika znacie? :D

  2. ~Anastazja pisze:

    Pierwszy raz byłam w tym kościele na ślubie syna, jestem nim zachwycona. Informacje o jego historii i architekturze czytałam z zapartym tchem, pięknie napisane. Czekam teraz na historię tego narożnika. Pozdrawiam

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>